Considerando Declaracion Universal di Derecho Humano (DUDH), proclama pa Asamblea General di Nacionnan Uni dia 10 di december 1948; Tratado Europeo di Derecho Humano (TEDH), firma na Roma dia 4 di november 1950; Resolucion di Nacionnan Uni di dia 25 di maart 2026, den cual ta declara trafico transatlantico di hende Africano sclavisa como ‘e crimen mas grave contra humanidad’; y Constitucion di Aruba, cu a drenta na vigor dia 1e. di januari 1986, José Ramon Todd Dandaré, naci na Riohacha, Colombia, dia 21 di september 1942 y ciudadano di Aruba for di dia 15 di augustus 1952, relaciona cu dia 1e. di juli, Dia di Abolicion di Sclavitud na Aruba y demas colonia Hulandes den Caribe, ta presenta na Gobierno y Parlamento di Aruba, organisacion gubernamental y no gubernamental, gremio, migrante y nan descendientenan, descendiente di catibo tanto di Aruba como di pafo di Aruba biba na Aruba,  y pueblo di Aruba en general, e Manifiesto di reflexion aki, cu e meta pa lanta un discusion, a base di reflexion tanto den seno di Gobierno y Parlamento di Aruba como den seno di tur gremio, organisacion gubernamental y no gubernamental, migrante y nan descendientenan, descendiente di catibo tanto di Aruba como di pafo di Aruba biba na Aruba, y pueblo di Aruba en general, tocante e siguiente puntonan.

Sclavitud

1. West Indische Compagnie, bou di proteccion di Gobierno di e provincianan Hulandes di e tempo ey, a transporta pa nan colonianan den region di Caribe (particularmente Surnam y Corsou) entre 1634 y 1792, y despues pa medio di barconan Hulandes te 1827, mas o menos 600.000 persona sclavisa, saca pa medio di forsa for di West Africa, di cualnan mas o menos 213.000 pa Surnam, tanto pa negosha nan mas aleu den e region como pa obliga nan traha na nan plantacionnan na e islanan menciona y na Surnam como catibo. Ta calcula cu di e 600.000 catibo saca for di Africa y transporta pa medio di barco Hulandes mas o menos 70.000 a muri durante e biahe pa Caribe. Sclavitud na e colonianan Hulandes na America (asina yama India Occidental) y na Asia (asina yama India Oriental) ta forma e base pa consolidacion di economia Hulandes for di siglo 17 te awor. En total Portugal, Spaña, Inglatera, Francia y Hulanda a saca pa medio di forsa for di Africa Subsahariano 12.500.000 persona sclavisa (di cualnan ta calcula cu 1,8 miyon a muri durante e biahe), cu pa medio di nan trabou forsa como catibo den continente Americano y den e islanan di Caribe a forma e base pa e posicion parcialmente hegemonico di Estadonan Uni di Merca y di Europa na mundo for di e tempo aya te den actualidad. 

2. Comercio di catibo transatlantico, conoci for di 1988 como Maafa, un termino na e lenga Africano Kiswahili cu ta referi na desaster, calamidad of suceso teribel, pa describi e historia di e atrocidadnan ocasiona riba e pueblonan Africano y un invitacion na hende di descendencia Africano ‘pa honra nos antepasadonan cu a sufri door di transportacion transatlantico y e bidanan cu a sigui comprometi pa via di racismo y opresion’. Un di e expresionnan mas poderoso y dramatico asocia cu e fenomeno di sclavitud ta hustamente e lucha pa scapa di dje. E lucha tenaz di catibo pa libra nan mes for di sclavitud ta cuminsa for di e momento mes cu ta captura nan den e teranan Africano, riba barco di catibo, riba e biahe pa nan destinacion final y unabes den e Mundo Nobo: den cunucu, hacienda, mina y tayer pa unda tabata destina nan. Na America a conoce tanto rebelion di esnan esclavisa, como tambe rebelion di e indigenanan Americano someti of no na sclavitud. Hopi catibo Africano no tabatin otro opcion cu busca libertad cu forsa, uza varios practica destructivo y violento: resistencia, huida, rebelion y revolucion tabata e formanan di oposicion tenaz cu e catibonan tabata uza pa redimi nan mes for di nan condicion y pa confronta e regimen di catibo implementa pa e colonisadonan Europeo. Hopi biaha pagando na un manera horibel y atroz cu nan mes bida, manera ta e caso di Tula na Corsou, unda a cog’e preso, habrac’e mata y corta su cabes for di su curpa pa pon’e como un trofeo riba un staca na plasa, alabes pa infundi miedo den e otro catibonan.

3. Sclavitud oficial na Aruba a existi for di cuminsamento di Siglo 18 (1716) te dia 1e. di juli 1863, dia cu Rey Hulandes Willem III via Gobernador di colonia Curaçao en Onderhorigheden a proclama abolicion di sclavitud na e islanan. Segun cifranan calcula Aruba a conoce mas o menos 2.000 catibo en total durante henter e periodo di sclavitud, cu un cantidad basta sigur di 1.000 catibo den e ultimo 25 añanan di sclavitud. Dia 1e. di juli 1863 un total di 490 catibo a haya nan libertad na Aruba. Cu abolicion di sclavitud e ex-catibonan y nan descendientenan no a haya ni un recompensa di Gobierno Hulandes, mientras cu e doñonan di catibo a haya 200 florin pa cada catibo cu a bira liber dia 1e. di juli 1863. Tampoco hopi descendiente di catibo no a consolida un miho posicion social na nos islanan durante hopi tempo y te ainda na nos isla hopi di nan ta sufri e consecuencianan desastroso di e status di catibo di nan antepasadonan.  

4. E berdadero heroe pa loke ta resistencia contra sclavitud Hulandes na Aruba ta e catibo Thico, kende a  lidera na 1795 resistencia contra sclavitud y lucha pa libertad door di organisa un grupo di mas o menos 30 catibo cu hunto cu ne tabata reclama nan libertad. Pa su acto heroico nan a deport’e pa Corsou, unda el a muri. Mescos cu na Hulanda y respectivamente na Corsou y na Surnam a rehabilita Tula y Anton de Kom, Gobierno di Aruba y di Hulanda, banda di reconocemento di Sclavitud na nos islanan como crimen contra humanidad, mester rehabilita Thico y tur otro luchado pa libertad di e catibonan na Aruba y proclama oficialmente dia 1e. di juli como dia di Conmemoracion di Abolicion di Sclavitud na Aruba.

Repercusion di Sclavitud

5. Nos herencia cultural mas grandi di colonialismo y sclavitud ta nos lenga Papiamento, un lenga crioyo Atlantico, cu ta lenga nacional y oficial di Aruba, Boneiro y Corsou. E ta un lenga cu a nace y a evoluciona den sclavitud y, mescos cu e catibonan, Papiamento mester a lucha y te ainda ta den lucha pa logra adkiri su emancipacion completo y reconocemento total. El a sigui desaroya su mes, a pesar di hopi contratiempo, prohibicion y opresion, y actualmente sufriendo hopi oposicion y menasa di Ingles, particularmente den e medionan social y door di su uzo den tur sorto di comunicacion entre hubentud. Esaki tambe a consecuencia di cu e Gobiernonan di turno no a tuma nunca e curashi pa introduci Papiamento den maske ta henter enseñansa basico (manera UNESCO ta recomenda for di 1953 y a reafirma na 2003 y 2025), a pesar cu den curso di tempo for di 1970 tambe a propone den tur sorto di rapport propio cu mester introduci nos lenga Papiamento y siñansa di nos cultura den enseñansa. Teniendo na cuenta e resolucion di Nacionnan Uni cu ta declara Sclavitud como e crimen mas grave contra humanidad, nos ta yega na e conclusion cu e temor y e dehades di nos Gobiernonan pa introduci Papiamento den henter enseñansa basico nos por declara como ‘e crimen mas grave contra humanidad di nos muchanan na Aruba’.

6. Anton de Kom (1898-1945), conoci como luchado pa libertad di Surnam for di den añanan 30 di siglo pasa, pa cual Gobierno Hulandes ta dester’e na 1933 for di su patria pa Hulanda, na unda algun aña despues e ta bira heroe di resistencia, ora cu na 1940 (mescos cu Boy Ecury) e alia cu resistencia Hulandes contra Nazismo, door di cual e ta bin fayece den campo di concentracion Sandbostel na Alemania, tambe sindicalista, activista, y como escritor conoci pa su buki “Wij, slaven van Suriname” (Nos, catibo di Surnam), skirbi na 1934 como prome escrito tocante historia di Surnam skirbi for di e perspectiva di esnan oprimi y no di e colonisado, door di un descendiente di catibo cu a conoce e dominio y e yugo colonial na curpa y alma, ta bisa den e buki ey: “Ningun pueblo (of nacion) no por alcansa madurez completo, si e keda carga cu ne un sentido di inferioridad hereda”. Nos por puntra nos mes si nos ta carga cu nos un sentido di inferioridad hereda di colonialismo Hulandes di casi 400 aña.

7. Dia 19 di december 2022 Minister Presidente di Hulanda, Sr. Mark Rutte, durante un discurso a pidi despensa pa actuacion di Estado Hulandes referente sclavitud den pasado: “ … Nos no ta comparti solamente pasado, sino tambe futuro. Pues, awe nos ta pone un coma, no un punto.” Mesora su tras a menciona cu Gabinete Hulandes a pone disponibel un fondo di 200 miyon euro: 100 miyon euro pa iniciativa social y 100 miyon euro pa intensificacion di maneho gubernamental relaciona cu e pasado di sclavitud, sumanan pa reparti ekitativamente entre Hulanda mes, Surnam y e seis islanan di ex-Antia Hulandes. Segun e informacion aki, Aruba a haya 2 x 5,5 miyon euro, respectivamente pa iniciativa social y pa intensificacion di maneho gubernamental. Despues di publicacion y cu conocemento di e diferente sumanan di placa aki, ta importante pa sa con e proceso a cana pa loke ta trata e iniciativanan social y intensificacion di maneho gubernamental. Kico tur a haci pa por a utilisa e placa disponibel? Con gobierno y su organisacionnan a traha hunto of no hunto cu e organisacionnan no gubernamental pa yega na proyecto tanto di iniciativa social como di intensificacion di maneho gubernamental? 

8. Plataforma Nacional Herencia di Sclavitud na Aruba (PNHSA) a cuminsa desaroya durante e lunanan despues di e discurso di Minister Presidente Mark Rutte na december 2022. Despues di mas di dos aña di deliberacion, estudio y desaroyo di material meymey di aña 2024 e Fundacion a keda lanta door di 4 organisacion y algun persona individual, cu e meta principal pa inicia y/of promove e proceso di conscientisacion (di pueblo di Aruba) tocante e repercusion di e pasado di sclavitud di Aruba y algun otro meta importante. E idea tabata, entre otro, pa den e proceso aki atrae tambe descendiente di catibo Arubiano pa forma parti di directiva, como tambe pa participa den e trabou necesario pa desaroyo di e fundacion y pa logra realisacion di su metanan. Lamentablemente, te awor no a mira mucho cambio den constelacion di e directiva, cual ta consisti di migrante of descendiente di migrante, cu alabes ta descendiente di catibo. Pa un miho refleho di e pasado di sclavitud na Aruba y pa mas conocemento na Aruba di e pasado ey PNHSA mester purba habri caminda pa algun persona liga directamente cu pasado di sclavitud na Aruba tambe forma parti tanto di directiva como di e plataforma mes.

9. Un di e consecuencianan mas tristo di sclavitud di hende Africano tur caminda den e continente aki ta cu ta keda califica hende color scur pa color di nan cuero y ta considera e afrodescendientenan den termino general comosifuera nan ta inferior na hende di otro color di cuero, specificamente ora ta trata di hende asina yama blanco compara cu hende color scur. Di e calamidad y inhusticia  discriminatorio ey Aruba no a scapa tampoco y te dia di awe, aunke por ta menos cu antes, nos ta haya prueba di discriminacion racial na nos isla tambe, fuera di otro tipo di discriminacion cu ta existi. Esey mes ta un di e rasonnan cu hopi hende ta keda nenga cu na Aruba tabatin sclavitud, aunke documentonan oficial ta duna prueba cu si tabatin. Entre otro, e registro di catibo cu lo a bira liber dia 1e. di juli 1863, publica pa Archivo Nacional di Aruba na 2015, ta proba cu casi 490 catibo a haya nan libertad na Aruba e dia ey.

10. Campeonato Mundial di Futbol di FIFA 2026 a mustra nos un otro cara pa loke ta racismo of discriminacion racial na nos isla. Nos por a ripara con masha hopi hende di tur sorto di color di cuero a apoya e seleccion di Corsou den e Campeonato, nos gran artista Jeon hasta a canta un cantica cu el a compone specialmente pa Corsou, y nos a apoya te hasta otro seleccion di hende color scur, manera Haiti y Cabo Verde, pais Africano cu cada bes mas hende di nos isla ta haya interes p’e, pa motibo di e parecido cultural y di nan lenga cu Papiamento. Tambe e seleccion di Hulanda di e aña aki, di cual no menos cu 18 di e 26 hungadonan ta di descendencia migrante y casi tur ta color scur, a haya (manera di custumber) hopi acogida na Aruba. Esey ta un muestra cu discriminacion racial of racismo ta un fenomeno contra e idiosincrasia berdadero di ser humano y innecesario den nos bida, pasobra nos sa cu en realidad, aunke nos por tin rasgo fisico y psikico diferente, nos tur ta e mesun ser humano nos ta, cu ta nace, crece y muri.