Apreciabel pueblo di Aruba,

e carta aki cu a haya e nomber “Letra di conscientisacion” Fundacion Preserva Aruba ta pidi bo atencion pa locual tin skirbi den e exhibicion “Letra y Consenshi: Balor Humano di un Pueblo”. Fundacion Preserva Aruba ta considera esaki un acto grave contra e desarollo di e conscientisacion di e pueblo di Aruba relaciona cu esclavitud transatlan-tico cu pa Estados Unidos a wordo declara e acto inhumano mas grandi conta un pueblo. Awo ta na e pueblo di Aruba mes pa dicidi si por wordo papia di balor humano di un pueblo den pasado y si e balornan aki ta e balornan di nos pueblo den presente.

Den prome luga Fundacion Preserva Aruba cu e meta di preservacion y conservacion di nos naturalesa y cultura ta felicita e organisacionan gobernamental pa e trabou cu a resulta den un cantidad di documento relaciona cu e historia di sclavitud transatlantico di Aruba wordo registra como parti di e memoria di mundo. Y no manera antes cu e registro di catibo a wordo benta den basura.

Den e di dos luga Fundacion Preserva Aruba ta comparti e siguiente informacion cu bo persona. Dia 30 di juni 2026 gobierno di Aruba a habri e exhibicion “Letra y Consenshi: Balor Humano di un Pueblo” cu e certificado di UNESCO ta wordo presenta na e pueblo di Aruba pa e prome biaha. E exhibicion a habri dia 8 di juli 2026 y a tuma luga den cuadro di e dia nacional esta dia 1 di juli conecta cu e Conmemoracion di e liberacion di sclavitud transatlantico.

Fundacion Preserva Aruba a analisa e exhibicion y nos ta puntra nos mes dicon a scohe pa presenta e carta conoci como e carta Capriles riba un dia tan historico pa e descendientenan di esclavo transatlantico. Den e exhibicion e shonnan ta wordo elogia y bo ta haya e sinti cu e pueblo di Aruba tambe mester elogia e 12 doño di catibo aki cu a firma e carta menciona aki riba. Esaki na luga di pone atencion di e pueblo di Aruba riba e 487 persona cu a wordo libera for di sclavitud siendo antepasado di miles di hende cu awe ta biba na Aruba y cu no conoce nan propio historia. Lastimamente tin di hende cu te e dia di awe ta biba den berguensa cu nan ta descendiente di esclavo transatlantico maske rei Willem Alexander a pidi pa pordone.

E exhibicion ta presenta e carta di 18 di maart 1857 di e diesdos shonnan como un carta di consenshi. Den e carta e diesdos shonnan a pidi gezaghebber Jarman pa informa su mes di e situacion y pa tuma medidanan relaciona cu e maltrato di un mucha muhe di nuebe aña cu a wordo castiga cruelmente locual ta contra di e ley humano di 1857. E mucha muhe tabata yama Andrea Avelina. Aki ta locual tin skirbi den e carta traduci na Papiamento. Lese pa bo mes.

“Señor Gezaghebber di e isla aki, 

A pasa recientemente un hecho scandaloso cu segun e principionan di humanidad y di civilisacion, mester yama nos atencion; ta existi leynan cu a wordo decreta door di e Gobierno Superior, y cu a wordo publica na e luga aki, e regimen cu nos mester sigui pa cu nos catibonan, pero prome cu e leynan aki, semper a existi e ley humano pa nos semehantenan.

Algun dia pasa, na bista di e pueblo a pasa un mucha muhe di edad hoben, na yoramento y tristo, cu ta pertenece na e propiedad di señor P. J. Friguerio cu segun e mes a declara, hunto cu su mama cu tabata compañ’e, su presencia a manifest’e, tabata hopi cla cu el a wordo castiga cruelmente y a sufri actonan contra e leynan humano. Ambos muhernan tabata keha di e maltrato di nan shon. Prome cu e suceso aki, otro catibo cu ta pertenece na e mesun shon tabata keha tambe di e maltrato cu e tabata ricibi; con ta posibel cu ta tolera falta contra e leynan humano, y leynan decreta y publica door di Gobierno!

Nos, e firmantenan abou, segun e leynan humano, ta pidi señor Gezaghebber pa informa su mes di e asunto interesante aki, y tuma medida tocante e suceso particular aki.

Aruba, 20 di maart 1857.

G. Schotborgh Hz., D. Gaerste, Juan B. Capriles, R. Beaujon, D.L. Henriquez, Simon Gomez, Fredrik Gaerste, J. van der Biest Hz., Fr. J. Quant, P.J.C. Lampe, Jan Iden Quant, J. Schwengle.”

Den e exhibicion e accento ta riba e parti cu por wordo considera como algo cu ta bon y no ta trece dilanti e otro banda di e medaya dilanti cu ta pa e acto aki algo malo mester a surgi prome.

Fundacion Preserva Aruba kier hala atencion pa e storia di Andrea Avelina versus esun di Juan Cristoba y Jonathan.

E caso di Andrea Avelina.

Esaki ta locual bo ta haya den e exhibicion relaciona cu Andrea Avelina.

“Riba diadomingo 15 di maart 1857 un mucha muhe di apenas nuebe aña a wordo maltrata pa su shon na  Mon Plaisir. Ora su mama; a bay pa haci denuncia na forti, su keho no a wordo ricibi. Dos dia despeus riba un diaranson, 3 or di atardi, a yega na forti e mesun mama cu nomber Maria Merselina, hunto cu un “masa volk achter zich” (un grupo grandi di hende su tras). E mama a haci e denuncia contra shon Frigerio, apoya pa tur esnan cu tabata presente, entre otro Juan Baustista Capriles.”

Den e rapport di gezaghebber Jarman di 20 di maart 1857 tin e siguiente skirbi relaciona cu dokter Hoffman.

“…presenteerde zich Hoffman op nieuw aan mijn bureau medebrengende het mishandelde kind zeggende dat het niets mankeerde of ik het zien wilde.”

Nos ta puntra nos mes con por cu den e carta Capriles tin skirbi cu e mucha muher aki a wordo maltrata y e dokter ta bisa cu e ok?

E caso di Juan Cristoba.

Esaki la locual bo ta haya den e exhibicion relaciona cu Juan Christoba.

“Otro caso ta esun di Juan Crístoba un mucha di apenas dies aña cu a sufri castigo excesivo di su doño Ruiz. Su heridanan a provoca un investigacion official profundo, algo cu no sa pasa hopi. E dokter mes, cu a cura e heridanan, tabata doño di catibo.”

Ley 1857 artikulo 6 ta bisa:

“De meester is niet alleen gehouden zijne slaven behoorlijke genees- en heelkundige behandeling te verzekeren, maar tevens zorg te dragen, dat zij in geschikte plaatsen verzorgd worden, met afscheiding van kunnen.”

Esaki ta e rapport di dokter Alexander Hoffman relaciona cu e maltrato di Juan Christoba di 26 september 1860.

“Pro Justicia. 

De ondergetekende Alexander de Hofman Geadm. Genees en Heelmeester op het eiland Aruba en aldaar woonachtig verklaard, dat ik op last van den WelEd. Gestrenge heer M. de Veer Gezaghebber deze eilands, mij heb begeven naar het Fort alhier, om te onderzoeken den slaaf genaamd Christoba alia Juan Ruiz, oud 10 jaren en drie maanden, welke mij bekende in den avond van den 21ste dezer te zijn geslagen door den Heer Willem Ruiz in eenen tuin door hem bewoond en genaamd MOKA. Het is een teder zwak en mager kind. Er bestaan op de hoogte van het hart, op den rug en ter regter zijde lidtekens van vroegere mishandelingen. Er bestaan aan het hoofd, in den omtrek van den nek, op de billen op de beenen en op de hand, wonden, die nog versch zijn en die bedekt waren met opgedroogde zwart bloed. Deze wonden schijnen te zijn veroorzaakt door slagen met een touw van een vinger dikte dubbel genomen. De slagen zijn hem gegeven geworden tot een getal van elf. Ik verneem dus op grond van de verklaringen, die de bewuste slaaf mij gegeven heeft en der daadzaken welke ik mag aannemen op grond van de wonden, door mij waargenomen, te moeten besluiten: Dat slaaf Christoba is mishandeld op den avond van den 21 dezer en dat hij minstens acht dagen noodig zal heben on te genezen.

Gegeven te Aruba den 23 ste September 1860.”

Fundacion Preserva Aruba ta puntra con bin e shonnan a lanta pa trece e situacion di Andera Avelina, 18 maart 1857, dilanti mienstrastanto e situacion di Juan Cristoba, 23 di september 1860, no a hala mas atencion cu esun di e dokter cu den ambos situacion tabata presente? Esaki mientras e situacion di Juan Christoba ta parce di ta mas grave cu esun di Andrea Avelina. 

Nos ta conlcui cu e diesdos shon ta discrimina entre e tres caso aki. 

Consenshi y/of venganza?

Den comienso di e exibicion e diesdos shonnan ta wordo elogia pa e acto di firma un carta. Un tiki mas alew den e exhibicion nos ta lesa cu tabata tin problema grandi entre e famia Capriles y Frigerio. Nos ta puntra nos mes si e carta ta un acto di consenshi of un di venganza? 

Den e carta tin skirbi cu un acto contra ley a wordo comiti y e dokter ta bisa cu e mucha ta bon. Tambe nos ta puntra nos mes si locual tin skirbi den e carta ta e berdad.

Den e exhibicion tambe tin skirbi cu e carta Capriles a wordo skirbi pa “Juan Bautista Capriles cu ta yui di e esclavo Eugenia (Jennij) Lobo cu a wordo manunimita (otorga libertad door di doño) den 1823”. 

E carta por ta un carta di consenschi di un esclavo cu a wordo manumita y e por ta basa riba un exageracion pa motibo di venganza di un famia contra un otro famia cu tabata tin problema cu otro.

Ta cla cu e shonan a discrimina entre e un y e otro esclavo. Esaki ta papia di consenshi of venganza?

E unico cos cu nos por bisa sigur ta cu e carta a wordo skirbi y a wordo firma pa diesdos shon riba dia 18 di maart 1857 y a wordo manda pa e commandeur cu a warde. Y cu den e carta a wordo referi na e ley nobo relaciona cu e trato di catibo. E resto ta basa riba asumcion.

E caso di Jonathan.

Mas esclavo a haya castigo entre 1859 y 1862 cu ta contra ley.

Segun e ley di 21 di februari 1857 artikulo 11.

“Als huishoudelijk kastijding mag een slaaf door of vanwege zijne meester gestraft worden: met opsluiting des s’nachts of bij dag en nacht 8 dagen; met slagen door middel van een touw vijftien: voor mannen vijftien, voor vrouwen boven zestien jaren en voor jongens tusschen de veertien en zestien jaren acht. De straf van slagen kan niet in vereeniging met slagen worden toegepast.”

E esclavonan Jonathan na edad di 10 aña a haya 12 sota cu cabuya pa disertacion cu frecuencia di su doño Jean Oduber. Ken a para pa e mucha aki?


23 augustus 2026, Dia Internacional di e Conmemoracion di e traficacion di esclavo. 

Fundacion Preserva Aruba.

preservaaruba11082023@gmail.com