Skirbi pa: drs. Melva Croes-Yanez (Neuropsicologo y presidente di Fundacion Alzheimer  Aruba) 

Un tras di otro, articulonan den prensa y rapportnan  riba e calidad di cuido den e casnan di nos Adultonan Mayor na Aruba ta sigui mustra un  realidad doloroso: casonan di abuso, negligencia y falta di atencion debido ta na ordo di dia. 

Como presidente di Fundacion Alzheimer Aruba (F.A.A.), y Proyecto “No Excuse for Elder Abuse”/ “Bisa No Abuso di Adulto Mayor”, mi ta cuestiona severamente e expresion di e Minister concerni di  Salubridad den prensa. E Minister concerni ta insisti cu “abuso semper a tuma luga”, hasta cerca  mucha y mayornan na cas – unda “sla tambe sa cay”. Ta parce como si fuera e calamidadnan aki ta un  modus operandi comun y corriente, cu tambe ta pasa tur caminda na mundo. E mensahe aki di  Minister ta totalmente condenabel y F.A.A. ta considera e pensamento aki di Minister un falta di  respet enorme pa nos comunidad y sigur pa nos adultonan mayor. 

Nos adultonan mayor merece miho! Nan ta depende y merece un maneho cu ta sirbi nan dignidad,  siguridad, bienestar di salud, proteccion y supervision di nan derechonan humano, leynan y  protocolnan fuerte pa proteccion y supervision contra abuso financiero, fisico, of di negligencia. 

E contesta aki NO ta loke pueblo ta spera di un mandatario cu mester carga y demostra  responsabilidad di e bienestar di salud di e adulto mayor. E contestanan aki tampoco ta un  hustificacion pa e falta di accion. Fundacion Alzheimer Aruba ta exigi un investigacion inmediato riba  e calamidadnan den casnan di cuido y un politica di zero tolerancia pa proteha e adultonan mayor, sin  excepcion. 

E maneho pa cu cuido optimal den casnan di cuido NO solamente mester yega te lesa y comenta  rapportnan di abuso, sino tambe actua di tal forma cu e cantidad di abuso ta baha drasticamente y real.  Entre otro door di activamente bin cu reglanan firme pa preveni abuso di adulto mayor den tur sector unda ta duna servicio na Adulto Mayor. Activamente ta encera un cambio di mentalidad den hiba un  maneho eficiente, realistico y duradero. Siguientemente ta sigui algun punto cu lo por contribui na un maneho di transparencia y prevencion di Abuso di Adulto Mayor. Por ehempel, door di haci uso intensivo di algun ley existente cu ta regarda derechonan fundamental di Adulto Mayor den trato y  cuido. 

1. Calidad di cuido: door di garantisa un nivel halto y sigur di cuido medico y personal. 

2. Siguridad, proteccion y supervision di derecho di pashent: Proteha y Respeta e derechonan  legal di participacion, privacidad y libertad personal (incluso abstene di maramento fisico y  

mental) y reduci drasticamente e riesgo di eror, caida y/of negligencia door di usa protocolnan  fiho y mandatorio. 

3. Garantisa e siguridad di medicamento pa e pashent (medicatieveiligheid) y preveni error,  seguramente un eror fatal. Den esaki ta importante pa percura cu e casnan di cuido ta cumpli  cu e exigencianan estricto di calidad segun ley y protocolnan internacional en cuanto  remedi/medicamento . Den esaki e control di e personal encarga cu parti di duna remedi ta  indespensabel. E practica mester ta cu solamente enfermero(a) of personal capacita mag di  parti y duna e remedi. Algo cu aki aya ainda NO ta e caso ainda. Otro punto esencial ta pa  proteha e adultonan mayor pa efectonan secundario / toxico, y polifarmacia (uso di hopi  remedi pareu y talves consecuencia contradictorio). Tin adulto mayor den cas di cuido cu ta  tuma mas cu 5 medicamento diferente pa día (nota: 5 of mas medicamento ya ta cai den e  norma di Polifarmacia). E control ta necesario pa preveni interaccion peligroso entre e  medicamentonan. Aki tambe ta urgente bin cu control mas rigoroso pa motibo di riesgo halto  di caida y confusion. 

4. Inspeccion y control: Ta importante pa regularmente usa instrumentonan legal y existente di  e instancia independiente (IVA) pa controla y castiga iregularidad, incluso sancionnan  financiero directo pa e casnan di cuido cu no ta cumpli cu ley, y den casonan serio y  inacceptabel pa revoca permiso di operacion segun prescribi den ley. Na Aruba e leynan aki ta  existente y ta wordo eherce, pero No fuerte suficiente pa baha e cantidad di calamidad /abuso  den e cas di cuido. Al contrario cifras di e aña aki ta mustra hasta un subida den  calamidadnan. 

5. Inspeccion Activo y di Sorpresa: Ta necesario pa e Inspectorado di Salubridad (IVA) hisa e  frecuencia di haci bishitanan inespera y regular, specialmente ora di cambio di warda di  anochi y fin di siman, ora cu tin menos control. 

6. Marco Legal y Normanan Estricto di Calidad (Staffing Ratios) den cuido: Structura den  ley e cantidad maximo di pashent pa cada cuidador y casnan di cuido (per m2). Hopi abuso y  negligencia sa pasa pasobra e trahadornan (si of no cualifica) tin demasiado carga y stress di  trabou.  

7. Cumplimento cu e normanan legal di siguridad di e edificio: contra incendio, e  exigencianan di higiena y e standard ergonomico moderno di cuido.  

8. Certificacion Obligatorio: Control di tur supervisor y cuidador / empleado di e casnan aki  tambe negoshinan di servicio di ayudo na cas den comunidad, y certificacion/ diploma legal  (reconoci) pa por funciona den cuido geriatrico y trabou domestico. 

9. Screening Stricto: Exigi un Declaracion di Bon Comportamento (VOG) specifico pa cuido di  adulto mayor, prome cu contrata un persona (no ta basta cu un persona a haci ‘housekeeping’  so, of a cuida un ser keri antes) incluso su abilidad pa adapta na y conocimento di e cultura y  idioma di e adulto mayor. 

10. Registro Publico di Calidad: Un “rating system” publico pa cada cas di cuido basa riba e  inspeccionnan, pa asina e pueblo por sinti sigur y sa cua casnan ta duna bon cuido y cua tin un  ‘red flag’. 

11. Capacitacion den Condicionnan Cognitivo: cursonan obligatorio certifica y continuo riba  entreotro con trata y comprende un hende cu un of otro condicion (neuro)cognitivo (No  Solamente “Alzheimer”/ “De-Mensia”), limitando mas tanto posibel e uso di forsa  structuralmente, abuso y uso di calmante.

12. Envolvimento di Famia (Comision Obligatorio): aki ta urgente exigi pa cada cas di cuido  tin un hunta of comision di familiarnan activo, cu tin bos den e decisionnan y supervision di e  institucion. Falta di envolvimento di famia of un hende significante di e adulto mayor aki, ta  un di e causanan principal di abandono y di no bishita e ser keri den un cas di cuido. 

13. Presencia di un guia Spiritual / emocional (p.e. trahado social, pastor, etc.): E presencia di un  guia spiritual of un profesional pa comunica, por ehempel, riba e manera cu e Adulto Mayor y  su famia ta anda cu: e malesa, su limitacion, y aceptacion di esaki y su forma di duna sentido  na dje (coping). Pa esaki ta necesario cu cada cas di cuido tin un kamber (safe) unda por papia tocante e cuido cu famia y/of e dokter/profesional hunto cu e Adulto Mayor mes ( si ta  posibel) den un ambiente priva. 

14. Transparencia y Proteccion Anonimo (Whistleblower): Un liña di telefon (por ehempel di  3 cifra) of plataforma digital caminda famia, bishitante of personal por raporta sospecho di  abuso structuralmente protegi contra represaya. 

Conclusion: Proteccion contra calamidad/abuso den cuido di e adulto tanto den cas di cuido como den  propio ambiente ta exigi cambionan fundamental den maneho di derechonan fundamental di Adulto  Mayor y adaptacion di leynan. E cambionan aki ta indespensabel pa un reduccion drastico di e  cantidad, (visibel y skondi) di abuso den cas di cuido y general!  

Aruba no tin mester di mas casnan di cuido, cu poco of zero conocemento di cuido di Adulto Mayor,  tampoco Aruba mester importa mas trahado di exterior (cu diferente cultura cu esun di e pashent y  cuadro di referencia), den cuido, tampoco palabranan bunita of promesanan di mas investigacion y rapportnan cu ta desaparece den lachi despues di cambio di gobierno. Loke Aruba mester ta un  Minister cu vision y determinacion legislativo pa cambia e scenario di e mal maneho den cuido di nos  adultonan mayor; Esaki tanto den instancianan cu ta extende servicio di cuido (incluso, casnan di  cuido (priva), Hospital, clinica, impresa / proveedor di cuido priva y /of limpiesa na hogarnan /cas,  Botica, Pasadia. En corto tur servicio cu tin di haber cu servicio den cuido mental y físico cu ta  regarda e adulto Mayor. E maneho en general mester wordo transforma for di un rol pasivo pa uno di  control y sancion severo, esaki sigur ora ta trata di bida di sernan humano. Pa esaki por sosede,  Inspectorado (IVA) mester tin disponibilidad di mas herment, poder “Real” y mas subsidio pa por  actua fuertemente, pa asina garantisa cu casnan di cuido, e hogar y comunidad di e adulto mayor ta  uno di paz, dignidad, respet y seguridad. Nos grandinan merece un maneho caminda nan seguridad,  salud, y bienestar ta central. Pa por brinda e miho cuido y trankilidad na nos adultonan mayor, un  maneho asina tin cu enfoca riba, por lo menos, e siguiente puntonan clave: 

• Seguridad y Proteccion cu Leynan cu djente pa penalisa abuso fisiko, mental y financiero,  control regular y sin aviso di Inspectorado (IVA) den casnan di cuido y mas sancionnan  severo manera multa halto of clausura di instancianan negligente y cu No ta obedece. 

• Registro oficial pa raporta y track sospecho di abuso legalmente. 

• Siguridad den comunidad pa esnan cu ta (prefera keda) biba na cas.  

• Calidad di Cuido Standardisa husto, 

• Personal cu conocemento corecto di geriatria. Capacitacion continuo local pa trahadonan den  cuido. Premio pa studiantenan den cuido bolbe Aruba cu pago riba nivel di e diploma obteni.  (en bes di cheap labor). 

• Plan di cuido individual basa riba respet, dignidad y cultura local.

• Fondo structura pa garantisa material, remedi, infrastructura adecua y subsidio pa cuido,  alimento saludabel, y movecion pa prevencion, rolstul, tur cu enfoke riba esnan cu menos  entrada. 

• Bienestar y Salud Mental: actividadnan motorico, fysioterapia etc. pa prevencion di por  ehempel: inflamacion, caimento, depresion, etc, pa combati soledad na cas , pasadia, casnan  di cuido. 

• Atencion psicologico specialisa pa adultonan mayor y nan famia y Integracion familiar pa  mantene e laso social y emocional fuerte. 

Un maneho exitoso ta rekeri cooperacion structural entre gobierno, instancianan di cuido, y e  comunidad completo. Pa logra un maneho a base di investigacion mester por sali for di punto di salida  di e investigacion nan confiabel haci di aña nan recien y no cada 4 aña bolbe paga pa investigacion  nobo. E rapportnan di abuso di ayera mester sirbi pa preveni abuso awe. Nos grandinan cu a traha pa e  pais aki no merece nada menos! 

Den un siguiente articulo F.A.A. lo amplia riba e “Plan di Accion Internacional di Madrid riba  Envehecimento (MIPAA), adopta pa Nacionnan Uni na aña 2002, cu ta e marco global di mas urgente  / y importante pa garantisa cu adultonan mayor por biba cu dignidad. Sin embargo, ora e factor di  discapacidad drenta den wega, e vulnerabilidad ta redobla, locual hopi biaha ta hiba na violacion  (mayoria biaha) invisible, hasta normalisa di nan derechonan humano basico.