E reciente rapport di Algemene Rekenkamer Aruba (ARA) tocante e aña fiscal 2020 ta un documento fundamental cu nos mester atende cu madures y profundidad. Como defensor di e estado di derecho, mi ta comparti e vision cu transparencia, responsabilidad y control institucional ta e pilarnan di un gobernacion sano. Sin embargo, pa compronde aña 2020, nos mester aplica un analisis cu ta bay mas leu cu e “preto riba blanco” di e burocracia administrativo tradicional.

E Dilema den un Crisis sin Precedente

Aña 2020 no tabata un aña comun. Aruba a enfrenta un calamidad global cu a para nos economia por completo y a pone miles di famia den peliger di perde nan pan di cada dia. Den e contexto ey, un liderasgo responsabel no tabatin e luho di warda e tempo cu e caminda administrativo tradicional ta prescribi. E decision pa actua tabata un decision di bida of morto pa e bienestar social di nos pais.

E enfoke di ARA ta concentra riba e legalidad formal. Nan ta haci preguntanan valido riba procedura y control previo den programanan manera FASE y loonsubsidie. Como hurista, mi ta reconoce cu e critica constructivo aki ta esencial pa fortalece nos institucionnan. Pero, nos tin e deber di wak e otro banda di e medaya: e realidad practico.

Responsabilidad Moral vs. Rigides Administrativo

Si Gobierno a scoge pa keda den e teoria di ARA, e resultado lo tabata un catastrofe social: pobresa extremo y inestabilidad nacional. E implementacion di FASE y loonsubsidie no tabata un acto “onrechtmatig” den su esencia moral; e tabata un accion urgente bou di circunstancia extraordinario pa mantene Aruba cabes riba awa.

Ta importante pa recorda cu, maske e base legal formal tabata den proceso di wordo crea, Parlamento di Aruba hunto cu CAft tabatin un rol activo den e supervision y evaluacion di e fondonan aki. Esaki ta demostra cu, hasta den e pio crisis, nos a busca e balansa entre e rapidez cu e situacion tabata exigi y e control cu nos institucionnan ta merece.

Lesnan di ayera pa e Aruba di Mañan

Seis aña despues di e pandemia, nos posicion ta hopi mas fuerte. Awe, nos tin e leynan y e procesonan cu na 2020 tabata falta. Esaki ta e miho forma di compronde e rapport aki di ARA: siña for di e analisis, sin ignora e situacion cu nos tawata aden y e decisionnan di emergencia cu a wordo tuma.

E les di mas grandi cu 2020 a laga nos ta cu nos no mester perde tempo valioso mas pa crea base legal den momento di calamidad, pasobra e instrumentonan ey tey caba. Como pais, nos mester ta orguyoso cu nos mesun hendenan a percura pa nos ta prepara. Awe nos tin un sistema cu ta:

  1. Flexibel pa reacciona den caso di emergencia.
  2. Firme den su control administrativo y integridad.

Conclusion: Mas leu cu “Preto riba Blanco”

E maneho di 2020 no por wordo evalua den isolacion administrativo. Entre regla y realidad, Gobierno a tuma decisionnan dificil pa salba un pais di destruccion social. Maske e proceduranan no tabata perfecto tecnicamente, e impacto social y e intencion di preserva nos comunidad mester forma parti di cualkier evaluacion husto.

Mi ta termina cu e pensamento aki pa nos pueblo: “Un estado fuerte no ta solamente uno cu ta sigui regla estrictamente den un oficina, sino uno cu sa con pa adapta den un calamidad sin perde su integridad.”